LUẬT MÔI TRƯỜNG ĐÃ LÀM CHẬM DỰ ÁN KHAI THÁC CỦA MỎ ĐẤT HIẾM CỦA ÂU CHÂU NHƯ THẾ NÀO ?  

EU thực sự muốn đẩy nhanh việc khai thác các nguyên tố đất hiếm tại một mỏ ở phía bắc Thụy Điển. Mỏ Per Geijer, thuộc sở hữu của LKAB, được coi là mỏ có trữ lượng lớn nhất được biết đến ở Âu châu. Và EU thúc đẩy các dự án quan trọng đối với chính sách môi trường và kỹ nghệ của mình. Tuy nhiên, luật môi trường nghiêm ngặt và luật bảo vệ quyền của người bản địa có thể làm chậm hoặc cản trở những nỗ lực này. Các luật này chủ yếu liên quan đến việc bảo vệ đa dạng sinh học và các nghĩa vụ liên quan đến quyền của người Sami.

Mỏ Per Geijer của LKAB, gần Kiruna, đã được cấp quy chế dự án chiến lược theo Đạo luật Nguyên liệu thô quan trọng (CRMA) của EU, giúp dự án đủ điều kiện nhận các khoản vay, bảo lãnh và các công cụ giảm thiểu rủi ro khác do EU hỗ trợ. Mục tiêu là đẩy nhanh việc khai thác các vật liệu quan trọng cho xe điện, tua bin gió và quốc phòng ở Âu châu.

Tuy nhiên, dự án trọng điểm này hiện đang bị cản trở bởi các quy định pháp lý về môi trường nghiêm ngặt của EU. Những quy định này có thể tạo ra trở ngại không thể vượt qua ngay cả đối với các dự án mà Brüssels coi là thiết yếu cho sự tiến bộ kỹ nghệ của Âu châu.

Nguồn tài trợ của EU, áp lực chính trị và vị thế chiến lược

Dự án Per Geijer nằm ở trung tâm nỗ lực của EU hướng tới sự tự chủ về tài nguyên. Theo CRMA (Trung tâm Quản lý Tài nguyên), EU cam kết khai thác ít nhất 10% nguyên liệu thô chiến lược trong nội địa EU và chế biến 40% trong nước vào năm 2030.

Để đạt được những mục tiêu này, EU cung cấp các công cụ tài chính như InvestEU, Quỹ Đổi mới và các khoản vay từ Ngân hàng Đầu tư Âu Châu. Gần 3 tỷ Euro tài trợ chiến lược đã được công bố cho các dự án khai thác, chế biến và tái chế nhằm giảm sự phụ thuộc vào chuỗi cung ứng của Trung Quốc, với miền bắc Thụy Điển được chỉ định là khu vực ưu tiên.

Việc phân loại Per Geijer là một dự án chiến lược gửi đi một tín hiệu chính trị và tài chính mạnh mẽ. Nó cải thiện khả năng xử dụng nguồn tài trợ của EU, giảm rủi ro đầu tư và cho phép các cơ quan khai thác quốc gia ưu tiên dự án trong quá trình phê duyệt. Ở cấp độ EU, nó được coi là vì lợi ích công cộng của Liên minh.

Sự kết hợp giữa hỗ trợ tài chính và chính trị này nhằm mục đích đẩy nhanh hoạt động khai thác. Tuy nhiên, các yêu cầu pháp lý có thể khiến mọi thứ bị đình trệ.

Luật Môi trường: Không Có Ngoại lệ hay Đường tắt

Mặc dù là một dự án quan trọng, LKAB vẫn cần được phê duyệt môi trường đầy đủ theo Bộ luật Môi trường Thụy Điển, một trong những bộ luật nghiêm ngặt nhất của luật môi trường EU.

Quá trình này yêu cầu đánh giá tác động chi tiết và kịp thời liên quan đến nước, đa dạng sinh học, ô nhiễm, tiếng ồn và khí hậu. Các đánh giá này phải được Tòa án Đất đai và Môi trường Thụy Điển xem xét. Mỗi giai đoạn đều có thể dẫn đến sự chậm trễ và kháng cáo kéo dài nhiều năm.

Ở cấp độ EU, Chỉ thị Đánh giá Tác động Môi trường, cũng như Chỉ thị về Môi trường sống và Chim chóc, được áp dụng đầy đủ. Các quy định này bảo vệ các khu vực Natura 2000 và các loài có nguy cơ tuyệt chủng, và chúng không thể bị bỏ qua vì lý do kỹ nghệ hoặc chiến lược.

Trong khi nguồn tài trợ của EU tích cực thúc đẩy các dự án như Per Geijer, luật môi trường EU trao cho tòa án, chính quyền và xã hội dân sự quyền dừng chúng ngay lập tức và đôi khi thậm chí là vô thời hạn.

Quyền của Người bản địa: Một khía cạnh pháp lý quan trọng

Những căng thẳng pháp lý tiếp tục với các xung đột sử dụng đất liên quan đến người Sami bản địa. Khu đất của Per Geijer trùng lặp với các khu vực chăn thả tuần lộc truyền thống, tạo ra các nghĩa vụ theo Hiến pháp Thụy Điển, Công ước Âu Châu về Nhân quyền và luật pháp EU về bảo vệ quyền của các nhóm thiểu số và đảm bảo sự tham gia có ý nghĩa.

Những yêu cầu pháp lý này mâu thuẫn với lời kêu gọi khẩn cấp của CRMA về việc đẩy nhanh quá trình cấp phép. Các chuyên gia pháp lý cảnh báo rằng việc tuân thủ các tiêu chuẩn như sự đồng ý tự nguyện và có hiểu biết là gần như không thể thực hiện được dưới áp lực không ngừng của các dự án được EU tài trợ và đẩy nhanh tiến độ.

Hiện nay, Kiruna đang đứng trước một thử nghiệm về điều mà các nhà nghiên cứu gọi là "nghịch lý Thỏa thuận Xanh" của EU: Tham vọng kỹ nghệ hướng tới khí hậu đòi hỏi hành động ngay lập tức, nhưng lại xung đột với sự bảo vệ pháp lý nghiêm ngặt đối với đất đai, đa dạng sinh học và văn hóa bản địa.

Một dự án tiêu biểu cho Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng

Per Geijer là một phần của chuỗi giá trị LKAB lớn hơn, được EU hỗ trợ, bao gồm cả việc khai thác các nguyên tố đất hiếm từ sản xuất quặng sắt hiện có ở Malmberget và chế biến tại một trung tâm ỹ nghệ ở Luleå. Cả ba dự án đều được chỉ định là dự án chiến lược theo Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (CRMA) và được hưởng lợi từ việc cấp phép phối hợp và xử dụng tốt hơn với nguồn tài trợ EU.

Những hạn chế là rõ ràng. Trạng thái chiến lược không cấp phép, làm suy yếu các tiêu chuẩn môi trường hoặc bỏ qua việc bảo vệ quyền. Ủy ban Âu Châu có thể thu hồi chỉ định nếu các tiêu chí bền vững không được đáp ứng hoặc nếu các dự án không mang lại những lợi ích đã hứa.

Nguồn tài trợ của EU và nhãn hiệu "dự án chiến lược" tạo ra một sự hỗ trợ không thể cưỡng lại đối với ngành khai thác mỏ, nhưng luật môi trường của EU và việc bảo vệ quyền tạo ra những rào cản pháp lý không thể khoan nhượng, tạo tiền đề cho nhiều năm chậm trễ vào thời điểm mà tốc độ là rất quan trọng.

Một xung đột cấu trúc trong chính sách của EU

Các thể chế EU lập luận rằng việc khai thác các nguyên tố đất hiếm ở Âu châu là thiết yếu. Dự kiến ​​nhu cầu sẽ tăng hơn năm lần vào năm 2030, và Âu châu vẫn phụ thuộc rất nhiều vào việc nhập cảng từ Trung Quốc.

Đồng thời, khung pháp lý của EU dựa trên nguyên tắc phòng ngừa, bảo vệ môi trường và quản trị dựa trên quyền. Những nguyên tắc này mang lại cho những người phản đối các mỏ mới đòn bẩy pháp lý mạnh mẽ, ngay cả khi các dự án nhận được sự hỗ trợ tài chính và chính trị từ Brüssels.

Kết quả của dự án Per Geijer sẽ cho thấy liệu EU có thể dung hòa việc thúc đẩy quyền tự chủ chiến lược với các tiêu chuẩn môi trường và pháp lý nghiêm ngặt làm nền tảng cho Thỏa thuận Xanh hay không ?.

Hiện tại, Kiruna phơi bày một vấn đề sâu sắc hơn, cấp bách hơn: EU đang cố gắng đẩy nhanh các dự án khai thác mỏ đang bị kìm hãm bởi chính luật pháp của mình.

Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 23-1-2026