NHỮNG YÊU SÁCH CỦA IRAN Ở EO BIỂN HORMUZ KHIẾN CÁC QUỐC GIA                                                   KHÁC PHẢN ĐỐI

Iran dường như đang xử dụng quyền lực hậu chiến của mình đối với eo biển Hormuz để áp đặt một mô hình vận chuyển mới nghiêm ngặt hơn đáng kể so với hiện trạng trước đây. Theo Reuters, Teheran đã đề nghị phí đối với tàu thuyền, áp đặt các điều kiện đi lại, và theo một nguồn tin từ các quan chức cao cấp của Iran, được hãng thông tấn TASS trích dẫn, kế hoạch mới chỉ cho phép tối đa 15 tàu mỗi ngày đi qua eo biển.

Hậu quả sẽ không chỉ giới hạn ở các công ty vận tải biển hoặc các nhà kinh doanh dầu mỏ. Việc hạn chế eo biển sẽ gây áp lực lên chi phí nhiên liệu, cước phí vận chuyển, phí bảo hiểm và chuỗi cung ứng, ảnh hưởng đến cáccas nhân và doanh nghiệp ở nhiều nơi khác ngoài vùng Vịnh. ​​Reuters loan tin, hơn 230 tàu chở hàng đã bị mắc kẹt, và sự gián đoạn trên diện rộng đã làm tổn hại niềm tin vào các nền kinh tế khu vực đồng thời khiến thị trường năng lượng thế giới luôn trong tình trạng căng thẳng.

Những gì Iran dường như đang đề xuất

Hình ảnh được ghi nhận rõ ràng nhất không phải là một văn bản nghị định thư được công bố duy nhất, mà là một loạt các điều kiện mà Iran dự định áp đặt đối với việc vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz. Hãng Reuters đưa tin Tehran đã đề xuất thu phí khi đi qua eo biển, trong khi phản ứng từ Nhà Trắng và châu Âu cho thấy các khoản phí này được xem là một lập trường đàm phán nghiêm túc, chứ không chỉ đơn thuần là một lời đe dọa. Một báo cáo khác của Reuters cũng dẫn lời một nguồn tin cấp cao của Iran cho biết chỉ có 15 tàu mỗi ngày được phép đi qua, ít hơn nhiều so với điều kiện giao thông bình thường.

Reuters cũng đưa tin hồi đầu tháng 4, các tàu chở hàng thiết yếu đến các cảng của Iran chỉ được phép đi qua nếu phối hợp với chính quyền Iran và tuân thủ các thủ tục cụ thể. Điều này cho thấy Tehran đã vượt qua việc chỉ đơn thuần đóng cửa và hướng tới một hệ thống kiểm soát và có điều kiện về việc đi lại, ít nhất là trên thực tế.

Tại sao điều này lại gây tranh cãi đến vậy?

Sự phản đối chính là eo biển Hormuz từ lâu đã được coi là tuyến đường thủy quốc tế, nơi tự do hàng hải không nên phụ thuộc vào yêu cầu chính trị của một quốc gia duy nhất. Reuters đưa tin Thủ tướng Hy Lạp gọi bất kỳ hệ thống thu phí nào là "hoàn toàn không thể chấp nhận được" và cảnh báo rằng nó sẽ tạo ra một tiền lệ nguy hiểm cho tự do hàng hải. Ngoại trưởng Anh cũng dự định thúc đẩy việc miễn phí lưu thông qua eo biển Hormuz, trong khi Ý tuyên bố rằng việc khôi phục tự do hàng hải hiện là ưu tiên hàng đầu của cả Rome và Liên minh Âu châu.

Sự phản đối này không chỉ đơn thuần là vấn đề pháp lý hay ngoại giao. Nó còn mang tính kinh tế. Theo các báo cáo thị trường của Reuters, ý tưởng về một "trạm thu phí" của Iran có thể khiến giá năng lượng tăng cao vĩnh viễn bằng cách trực tiếp tính rủi ro chính trị vào chi phí xử dụng một trong những điểm nghẽn dầu mỏ quan trọng nhất thế giới. Ngay cả khi hệ thống thu phí không bao giờ được thực hiện đầy đủ, việc nó đang được thảo luận nghiêm chỉnh cũng làm tăng rủi ro tiềm tàng đối với bất kỳ chuyến hàng nào trong tương lai.

Liệu các quốc gia khác có chấp nhận điều này?

Hiện tại, tình hình cho thấy sự phản đối rộng rãi của nhiều quốc gia hơn là sự chấp thuận. Mỹ nói rằng eo biển Hormuz phải được mở cửa trở lại mà không có phí hoặc hạn chế, UAE yêu cầu quyền xử dụng qua lại eo biển phải được bảo đảm trong bất kỳ thỏa thuận nào, và các chính phủ Âu châu đang phát tín hiệu rằng họ không muốn đòn bẩy của Iran trong chiến tranh được đưa vào khuôn khổ hậu chiến lâu dài. Hãng Reuters cũng loan tin rằng, giám đốc điều hành ADNOC, Sultan Al Jaber, yêu cầu mở cửa lại eo biển ngay lập tức và vô điều kiện, đồng thời mô tả các điều kiện của Iran là mang tính cưỡng ép, tống tiền.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là Iran thiếu quyền lực. Ngược lại, Reuters cho biết , mặc dù Teheran bị tổn thất nặng nề sau chiến tranh, nhưng nước này vẫn duy trì quyền kiểm soát trên thực tế đối với tuyến đường thủy này và do đó có vị thế đàm phán mạnh hơn nhiều so với mong muốn của các quốc gia vùng Vịnh hoặc các nước nhập cảng dầu hỏa từ khu vực này. Các quốc gia có thể bác bỏ đề nghị của Iran về nguyên tắc, nhưng vẫn phải đối phó với sức mạnh thực tế của nước này trong ngắn hạn.

Vì sao một số quốc gia vẫn phải tránh thỏa thuận này

Có sự khác biệt giữa việc chính thức công nhận mô hình của Iran và việc thích nghi một cách không chính thức với nó. Reuters cho biết, Glencore và CPC của Đài Loan đã đặt chỗ tàu chở dầu sau lệnh ngừng bắn, mặc dù một số công ty vận tải biển vẫn thận trọng và kêu gọi các quy định rõ ràng hơn. Điều này cho thấy một số bên sẽ xử dụng tuyến đường thủy này theo các quy định hiện hành, còn hạn chế, đặc biệt là khi cần vận chuyển hàng hóa khẩn cấp.

Nói cách khác, kết quả có thể xảy ra trong ngắn hạn không phải là sự chấp nhận hoàn toàn cũng không phải là sự thất bại rõ ràng trước cách hành xử của Iran. Thay vào đó, thị trường có thể rơi vào tình trạng bấp bênh khó hiểu, với một số tàu hoạt động theo điều kiện của Iran trong khi các chính phủ khác công khai bác bỏ chính những điều kiện đó và tìm kiếm một giải pháp ngoại giao hoặc an ninh rộng hơn. Sự mơ hồ như vậy sẽ giúp hoạt động vận tải biển tiếp tục được diễn ra, nhưng sẽ khiến sự việc trở nên đắt đỏ và bất ổn.

Một cuộc thử thách quyền lực lớn hơn sau chiến tranh

Những gì đang xảy ra ở eo biển Hormuz thực chất là một cuộc thử nghiệm xem liệu ảnh hưởng quân sự có thể được chuyển hóa thành một thực tế thương mại và ngoại giao mới hay không?. Reuters loan tin, Trung Quốc và Nga đã phủ quyết một nghị quyết của Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc nhằm bảo vệ hoạt động vận tải thương mại ở eo biển Hormuz, làm giảm cơ hội phản ứng đa phương nhanh chóng. Điều này tạo cho Iran nhiều không gian hơn để xoay sở và buộc các cường quốc khác phải quyết định xem nên nhượng bộ, leo thang hay chấp nhận sự gián đoạn liên tục.

Đây là lý do tại sao cuộc tranh luận không chỉ giới hạn ở vấn đề năng lượng. Nếu Iran thành công trong việc bình thường hóa phí hoặc quyền xử dụng có chọn lọc qua eo biển Hormuz, các quốc gia khác kiểm soát các điểm nghẽn có thể nghiên cứu kỹ tiền lệ này. Nếu Iran thất bại, vụ việc vẫn có thể để lại rủi ro lâu dài cho eo biển và làm sâu sắc thêm mối lo ngại toàn cầu về mức độ dễ bị tổn thương của các tuyến thương mại quan trọng do chiến tranh gây ra.

Điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?

Hiện tại, nhiều khả năng các quốc gia khác sẽ bác bỏ yêu cầu của Iran đối với eo biển Hormuz hơn là công khai ủng hộ chúng. Nhưng sự phản kháng trên lý thuyết dễ hơn việc khôi phục hoạt động vận chuyển bình thường trên thực tế. Nếu ngoại giao không đạt được một thỏa thuận rõ ràng hơn, thế giới có thể sẽ có một eo biển về mặt danh nghĩa là mở, nhưng trên thực tế bị hạn chế và thay đổi về mặt chính trị bởi cuộc chiến do Mỹ phát động, mặc nhiên đã mang lại một đòn bẩy cho Iran.

Vũ Thái an, người lính VNCH, ngày 10-4-2026