ÔNG GADI EISENKOT CÓ NHIỀU TRIỂN VỌNG TRỞ THÀNH THỦ TƯỚNG ĐẦU TIÊN CỦA ISRAEL CÓ NGUỒN GỐC TỪ MAROKKO 

Artikel von Frankfurter Rundschau, ngày 9-11: Cựu Tổng tham mưu trưởng quân đội Israel này lớn lên trong một gia đình thuộc tầng lớp lao động; cha mẹ ông đến từ Casablanca và Marrakesh. Hành trình vươn lên của ông phản ánh nhiều điều về mối quan hệ đặc biệt giữa Israel và Marokko (Ma-rốc).

Khoảng một triệu người Israel có cội nguồn từ Ma-rốc, quốc gia từng là nơi sinh sống của cộng đồng Do Thái lớn nhất trong thế giới Ả Rập. Trong số những người Do Thái đến từ các quốc gia Ả Rập, họ tạo thành nhóm đông đảo nhất tại Israel.

Mặc dù cái tên "Eisenkot" nghe có vẻ mang âm hưởng Âu châu, tờ *Haaretz* cho biết nó bắt nguồn từ họ "Azenkot", một cái tên phổ biến trong các gia đình Do Thái ở Ma-rốc và Tunisien, vốn có gốc gác từ người Amazigh, cư dân bản địa ở Bắc Phi. Cha mẹ của Eisenkot đến từ Casablanca và Marrakesh; cái tên này được ghi lại với cách viết hiện tại khi họ nhập cư vào Israel.

Vào thời điểm Israel thành lập năm 1948 và trong những thập niên tiếp theo, giới tinh hoa chính trị và văn hóa của đất nước này chủ yếu là người Do Thái gốc Âu châu. Người Do Thái Mizrahi, những người đến từ các quốc gia như Iraq, Yemen, Iran, Ai Cập và Ma-rốc,  đã nhập cư vào Israel trong các làn sóng di cư diễn ra sau năm 1948.

Khởi đầu của họ tại quốc gia mới này không hề dễ dàng. Nhiều người ban đầu phải sống trong các *ma’abarot* – những trại tạm cư, nơi họ phải đối mặt với thái độ coi thường, cơ sở hạ tầng tồi tàn và điều kiện vệ sinh kém. Trong một số trường hợp, họ còn được bố trí nhà ở cố định muộn hơn so với những người mới nhập cư từ Âu châu. Vì phần lớn sử dụng tiếng Ả Rập trong đời sống hàng ngày, họ buộc phải học tiếng Do Thái. Đối với nhiều người, "chính việc đặt chân đến Israel mới là trải nghiệm gây chấn thương, chứ không phải là việc rời khỏi Ma-rốc".

Tình trạng nghèo đói, thiếu việc làm và cơ hội giáo dục hạn chế đã làm dấy lên sự bất mãn đáng kể trong cộng đồng người Do Thái Mizrahi. Sự việc bùng phát vào năm 1959 trong các cuộc bất ổn tại khu phố Wadi Salib ở Haifa, đây là những cuộc biểu tình đầu tiên của người Do Thái Mizrahi (người Do Thái gốc Trung Đông và Bắc Phi) nhằm phản đối Đảng Lao động Mapai, đảng cánh tả đang nắm quyền lúc bấy giờ. Tại khu vực từng là nơi sinh sống của người Palestine giàu có ở Haifa này, nhiều gia đình đến từ Maroc đã bị đưa vào những căn nhà xuống cấp, tồi tàn.

Năm 1971, thế hệ thứ hai của những người nhập cư từ Maroc đã thành lập tổ chức “Báo Đen” (Black Panthers) để đấu tranh chống lại những bất lợi mang tính cấu trúc. Nhà sử học Noam Zadoff từ Đại học Innsbruck lưu ý rằng đối với nhiều người, “chính việc đặt chân đến Israel mới là trải nghiệm gây chấn thương, chứ không phải việc rời khỏi Maroc”. Vào thời điểm đó, những người nhập cư từ thế giới Ả Rập cũng phải đối mặt với định kiến ​​tại Israel. Trong một cuộc phỏng vấn năm 1965, Thủ tướng đầu tiên của Israel, David Ben-Gurion, đã đưa ra một nhận xét bộc lộ rõ ​​thái độ e ngại của ông: “Những người Do Thái đến từ Maroc này không được giáo dục; phong tục của họ giống như người Ả Rập. (...) Chúng ta không muốn người Israel trở thành người Ả Rập”, ông tuyên bố. “Ngược lại, chúng ta muốn chống lại ‘tinh thần phương Đông’ (spirit of the Levant) — thứ làm tha hóa cả cá nhân lẫn xã hội — và bảo tồn các giá trị Do Thái đích thực, vốn được thể hiện qua cộng đồng Do Thái tại Âu châu ”.

Eisenkot – một góc nhìn về mối quan hệ gắn kết giữa Israel và Maroc

Tuy nhiên, theo thời gian, cộng đồng Mizrahi đã dần khẳng định được vị thế của mình trong xã hội và văn hóa Israel. Bản thân Eisenkot xuất thân từ một gia đình thuộc tầng lớp lao động và lớn lên tại Eilat, bên bờ Biển Đỏ. Ông thăng tiến qua các cấp bậc trong quân đội, và vào năm 2014, ông trở thành Tổng tham mưu trưởng đầu tiên của Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) có nguồn gốc từ Maroc. Năm 1977, Menachem Begin giành chiến thắng trong cuộc bầu cử đại diện cho đảng Likud, sau khi cam kết tạo điều kiện hòa nhập chính trị tốt hơn cho người Do Thái Mizrahi. Kể từ đó, cộng đồng Mizrahi vẫn luôn là một phần quan trọng trong cơ sở cử tri của cả đảng Likud lẫn đảng Shas (đảng của những người Do Thái rất sùng đạo) , mặc dù đảng Shas đã chứng kiến ​​sự sụt giảm số phiếu bầu trong các cuộc bầu cử gần đây.

Nếu cựu Tổng tham mưu trưởng Eisenkot thành công trong việc trở thành Thủ tướng, điều này cũng sẽ thu hút sự chú ý vào mối quan hệ gắn kết giữa Israel và Maroc. Ngày nay, vẫn còn từ 3.000 đến 5.000 người Do Thái sinh sống tại đây, chủ yếu ở Casablanca, Tangier và Marrakesh. Trong số đó, có những người từng di cư sang Israel rồi quay trở về; trước đây, khi rời khỏi đất nước, họ không bị buộc phải từ bỏ quốc tịch Ma-rốc của mình. Mặc dù cộng đồng này có quy mô nhỏ, nhưng các giáo đường Do Thái, nhà hàng phục vụ món ăn Kosher (đúng luật tôn giáo Do Thái) và các siêu thị vẫn là một phần tự nhiên, gắn kết trong cảnh quan đô thị, đặc biệt là tại Casablanca và không đòi hỏi mức độ an ninh nghiêm ngặt như thường thấy ở Âu châu. Không một quốc gia Ả Rập nào khác có mối liên hệ sâu sắc với Do Thái giáo như Ma-rốc. Hiến pháp năm 2011 đã khẳng định văn hóa Do Thái là một thành tố thiết yếu trong bản sắc của Ma-rốc, bên cạnh các truyền thống và ngôn ngữ của người Amazigh. Nhà sử học người Ma-rốc Jamal Amiar nhận định: "Người Do Thái đã tạo nên một sợi dây liên kết độc đáo giữa Ma-rốc và Israel".

Mặc dù có cội nguồn từ thế giới Ả Rập, Eisenkot vẫn giữ lập trường cứng rắn đối với người Palestine.

Các sự kiện ngày 7 tháng 10 năm 2023 không làm thay đổi điều này. Trong khi Quốc vương Mohammed VI chỉ trích cách Israel tiến hành cuộc chiến ở Gaza và nhiều lần ủng hộ giải pháp hai nhà nước, thì kể từ khi ký kết Hiệp định Abraham vào năm 2020, hai quốc gia này vẫn hợp tác chặt chẽ về các vấn đề an ninh và mở rộng quan hệ kinh tế. Cùng với Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất, Maroc hiện là một trong những quốc gia Ả Rập duy trì sự hợp tác đặc biệt sâu rộng với Israel, bất chấp việc điều này không nhận được sự ủng hộ từ công chúng. Fatima Zahra El Mansouri, người được bổ nhiệm làm bộ trưởng trong chính phủ Maroc vào đầu tháng 10, có mối quan hệ gần gũi với cộng đồng Do Thái tại Marrakesh – nơi bà từng giữ chức thị trưởng.

Mặc dù Eisenkot có cội nguồn Ả Rập, quan điểm của ông đối với người Palestine cũng cứng rắn không kém gì lập trường của Netanyahu. Tuy nhiên, trong bối cảnh chính trị nội bộ, đảng của ông , Yashar – lại thể hiện một tông giọng khác biệt, với cam kết tăng cường thượng tôn pháp luật và giải quyết những thất bại về an ninh trong ngày 7 tháng 10 thông qua một ủy ban điều tra độc lập.

(Có sự hỗ trợ của AI)

Vũ Thái An, người lính VNCH, ngày 11-11-2026